Veiligheid op school: “gemiddelden zijn geen geruststelling”

Veiligheid in het onderwijs staat hoog op de agenda. De nieuwe Wet Vrij en Veilig Onderwijs verplicht scholen om hier structureel mee bezig te zijn. Volgens onderwijskundige Lotte Benard is onderzoek daarbij onmisbaar: “Als mensen zich niet veilig voelen, werkt dat door in je hele onderwijs.”

De nieuwe wet komt niet uit de lucht vallen. In het hele onderwijs speelt het thema veiligheid de laatste jaren een belangrijke rol. Benard legt uit hoe dat komt. “Dankzij het lerarentekort is er meer aandacht gekomen voor de werkomstandigheden van leraren”, vertelt ze. “Veiligheid is daar een belangrijk onderdeel van. Als je je medewerkers wilt behouden, moet je zorgen dat zij zich veilig, gezien en gehoord voelen.”

Daarnaast is de samenleving veranderd. “Via sociale media gaat informatie razendsnel rond. Een incident wordt daardoor sneller groter dan vroeger. Ook zijn ouders mondiger en sociaal vaardiger richting scholen.” Maar veiligheid gaat volgens Benard over veel meer dan incidenten alleen. “We vragen steeds meer van scholen, bijvoorbeeld op het gebied van burgerschap. Dat soort lessen kun je alleen in een veilige omgeving geven. De basis moet op orde zijn.”

De aankomende Wet Vrij en Veilig Onderwijs bundelt verschillende bestaande en nieuwe verplichtingen en richt zich zowel op leerlingen als op personeel. “Voor leerlingen komt er een uitbreiding op de bestaande veiligheidsmonitor die onder andere grensoverschrijdend gedrag, discriminatie en andere veiligheidsaspecten meet,” legt Benard uit. “Veel scholen doen dat al, maar straks ligt het vast in de wet.”

Ook de personeelskant krijgt nadrukkelijk aandacht. “Scholen moeten informatie over de veiligheidsbeleving van medewerkers opnemen in hun veiligheidsbeleid en dit jaarlijks evalueren. Het gaat erom dat je het structureel in kaart brengt en laat zien dat je ermee bezig bent.” De wet draait niet alleen om monitoren, maar vooral om opvolging.

Een belangrijk onderscheid binnen integraal veiligheidsbeleid is dat tussen feitelijke en ervaren veiligheid. “Feitelijke veiligheid gaat over concrete incidenten, zoals een leerling met een mes of intimidatie door ouders,” aldus Benard. “Ervaren veiligheid zit veel meer in de sociale aspecten: kun je je mening geven, voel je je gehoord, hoe gaan collega’s met elkaar om, voel je je veilig?” Juist die ervaren veiligheid wordt volgens Benard vaak onderschat. “Pesten, roddelen of buitensluiten komt niet alleen onder leerlingen, maar ook onder medewerkers voor”, benadrukt ze. Op de lange termijn kan dat grote gevolgen hebben. “Als iemand zich onveilig en ongehoord voelt, zal diegene zich ziekmelden of vertrekken.”

Dat dit geen theoretisch probleem is, blijkt ook uit de benchmarkresultaten in het primair en voortgezet onderwijs van DUO-Onderwijs. “Gemiddeld lijken scholen goed te scoren op sociale veiligheid,” zegt Benard, “maar juist bij veiligheid zijn gemiddelden en ‘meerderheden’ geen geruststelling: elke significante minderheid wijst op een structureel risico. Bij een medewerkersonderzoek kun je op sommige onderdelen nog denken: een zesje is voldoende. Bij veiligheid kan dat niet. Als vijf procent zich onveilig voelt, heb je werk te doen. Je moet streven naar een tien.”

Juist daarom werkt Benard mee aan de ontwikkeling van een nieuw veiligheidsonderzoek van DUO-Onderwijs. Het onderzoek kijkt niet alleen naar incidenten, maar ook naar ervaren veiligheid, meldveiligheid en vertrouwen in beleid. Daarmee sluit het aan bij wat scholen straks wettelijk moeten monitoren, maar biedt het ook breder inzicht. “Scholen krijgen zicht op wat er écht speelt en waar ze moeten ingrijpen. Medewerkers stappen niet altijd naar hun leidinggevende, zeker niet als het gaat om (sociale) veiligheid. Een onderzoek kan signalen wel zichtbaar maken.”

Onderwijskundige Lotte Benard is Teamlead Data & Onderzoeksontwikkeling bij DUO-Onderwijs.